Temsil
Açılış sorularını sorun, cevapları tartışmadan alın. Sonra metni sadeleştirmeden okutun; zor kelimeye dokunulunca anlamı açılır, cümle olduğu gibi kalır.
Açılış soruları
İstediğini yapan insan her zaman özgür müdür?
Bir yolda nizam bulunması, yolcuyu kısıtlar mı korur mu?
Kime bağlı olduğumuz, ne kadar serbest olduğumuzu belirler mi?
Üçüncü Söz — üç durakta okuma
Öğretmen notu
Açılış cevaplarını düzeltmeyin. Bu derste düzeltmeyi metin ve 5. etkinlik yapacak; siz erken cevap verirseniz ikisinin de tesiri kalmaz.
Metin kitaptan okunur. 2. durakta iki neferi iki ayrı öğrenciye okutun; sağa gideni bir ses, sola gideni başka bir ses okusun.
3. durak uzundur. Kesik çizgili “burada durulabilir” işaretini koydum: süre sıkışırsa oradan sonrası 5. aşamadan sonra, kapanışta okunabilir. Metnin ana hükmü o işaretten önce tamamlanıyor.
Metinde iz sürme
Siz açıklamayın; yalnız sorun. Her cevaptan sonra “metnin neresinde?” diye sorun ve “Metinde göster” ile yerini açın.
Öğretmen notu
İlk soruda önemli bir tespit var: metin “serbestlik” kelimesini hiç kullanmıyor. Onun yerine “zahirî bir hiffet, yalancı bir rahatlık” diyor. Öğrenci bunu kendisi fark ederse ders yarı yarıya kurulmuş olur.
İkinci soruda cevabın “yük kalktı” olmasına izin vermeyin. Metin yükün kalktığını değil, yer değiştirdiğini söylüyor: bir batman omuzda kalıyor, binler batman kalpten iniyor.
Kulluk mu, başıboşluk mu?
Her fişte tek soru var: bu tutum insanı bir dayanağa mı bağlıyor, yoksa başıboş mu bırakıyor?
Kulluk bir küçülme değildir. Metin kulluğu cesaretin kaynağı sayıyor, korkaklığın değil: “her hakiki hasenat gibi cesaretin dahi menbaı, imandır, ubudiyettir.” Yani dersin sorusu “bağlı mıyım, değil miyim” değildir — metne göre bağsız insan yoktur. Serkeş nefer de bağlıdır: “binler batman minnetler altında”, “her şeyden, her hâdiseden titrer”. Soru şudur: neye bağlıyım?
Bir tutumun neye bağlandığını anlama ölçütü:
- Karar kime dayanıyor — kendime mi, hevama mı, kalabalığa mı, bir emre mi?
- Cümlede bir gösteren, bir veren, bir teslim alan var mı?
- Dayanak çekilse kişi ayakta kalır mı, yoksa boşlukta mı kalır?
Henüz fiş okunmadı.
Öğretmen notu
Üçüncü fiş (“Herkes yapıyorsa ben de yaparım”) sınıfta en çok tartışılacak olandır. Bu cümlede bir dayanak varmış gibi durur, ama dayanak “herkes”tir. Metin sol yolu “intizamsız, hükûmetsiz” diye tarif ediyor: kalabalık bir nizam değildir. Bu farkı mutlaka açın.
Dördüncü fiş (“Neticeyi düşünerek karar veriyorum”) tek başına bir akıl yürütmedir. Metindeki karşılığı son bölümdeki muhakemedir: zararsız yol, zararlı yola tercih edilir. Öğrenci sadece “akıllıca davranıyorum” diyorsa cümle henüz bir dayanağa bağlanmamıştır; “neticeyi kimin koyduğuna” göre karar veriyorsa bağlanmıştır.
Yanlış işaretleyeni düzeltmeyin; “bu karar kime dayanıyor?” diye sorun ve ölçütlere dönün.
Muhakeme
Bu aşamada itiraz hakkı kullanılır. İtirazı bastırmayın; metne götürün.
Öğretmen notu
İkinci soruyu kapatmayın, açık bırakın. Cevabı 5. etkinlik gösterecek; siz burada söylerseniz etkinlik boşa gider.
Birinci soruda “bu bir teselli” diyen öğrenciye metnin ölçüsünü sorun: teselli korkuyu azaltmaz, metin ise sağa giden nefer için “kimseden havf etmeyerek” diyor. Ölçü his değil, netice.
Görünmez ipler
Bir öğrenci ortaya geçer ve “Ben özgürüm” der. Sınıf onu yönlendiren şeyleri söyler; her söylenende ipin bir ucu bileğine dolanır. Ekrandaki ipler sınıftaki ipe eşlik eder.
Bağlı ip: 0
Öğretmen notu
Ortaya çıkan öğrenci örnek değil, temsilcidir. Söylenen ipler onun hakkında değil, herkes hakkındadır — bunu etkinliğe başlamadan önce yüksek sesle söyleyin. Sınıfın birine yüklenmesine, isim üzerinden konuşulmasına asla izin vermeyin.
Gönüllü olmayan öğrenciyi ortaya çıkarmayın. Gönüllü çıkmazsa ipi kendi bileğinize bağlayın; etkinlik aynı şekilde işler, hatta daha tesirli olur.
“İpleri çöz” kısmını atlamayın. Etkinlik bağlı hâlde bitmemelidir; ders, çözülme ve doğru bağa geçişle kapanır. Çözülürken metindeki sağa giden neferin cümlesini hatırlatın: bir batman omuzda, binler batman kalpten inmiş.
Ekranı kullanmak zorunda değilsiniz; gerçek ip yumağı daha iyidir. Ekran, ipin görünmez hâlini tahtada tutmak ve sayıyı göstermek için var.
Hayata indirme
Kapanış cümlesi ve tefekkür ödevi. Herkes yazar; okumak gönüllüdür.
“Beni özgür zannettiğim hâlde yöneten bir şey ……………………”
Bu şey sizi nereye götürüyor? Tek cümleyle yazın.
Tefekkür ödevi
Bu hafta bir kez “canım istedi” diye yapacağınız bir işi, sebebini yazarak tekrar düşünün.
Gelecek ders
5. Ders — Dördüncü Söz: yirmi dört altın temsili. Ders başında 24 jeton dağıtılıyor; yanınıza almayı unutmayın.
Öğretmen notu
Kapanış cümlesi not verilerek değerlendirilmez; kâğıt öğrencinin kendisinde kalır. Kimseye yazdığını okutmayın.
3. durağın son bölümünü zaman darlığından okuyamadıysanız burada okuyun: metnin kapanış hükmü orada.
Metin: Bedîüzzaman Said Nursî, Sözler — Üçüncü Söz. Metin sadeleştirilmeden verilmiştir; kelimelere dokununca çıkan açıklamalar yalnızca sözlük karşılığıdır, metnin parçası değildir.
Ders planı: Küçük Sözler Atölyesi, 2. Ünite — Hakikatten Hayata, 4. Ders (40 dk).
Kodlar: SDB3 Sorumlu karar verme; SDB1 Kendini tanıma · D11 Özgürlük, D16 Sorumluluk · OB1 Bilgi Okuryazarlığı.
Materyal: Küçük Sözler kitabı, fiş kartları, bir yumak ip veya kurdele.